• امروز سه شنبه بیست و یکم آبان 1398 

مقالات سازمان اوقاف

گروههای مقالات
مطالب ویژه

مدیرکل اوقاف و امور خیریه استان سمنان

کمک به آزادی زندانیان 2

سامانه تدارکات الکترونیکی دولت

خدمات غيرحضوري

سامانه شکايات

سامانه سجنا

احراز هویت

معناشناسی صبر و شکیبایی

معناشناسی صبر و شکیبایی

امروزه در عرف عام، دامنة معنایی واژه صبر و شکیبایی به اندازه ای محدود و کم شده است که تنها در معانی مکث، تحمّل سختی ها و قانع شدن در برابر وضع موجود می توان جلوة شکیبایی را پیدا نمود.

 دوشنبه 6 اسفند 1397   395  0      

درحقیقت آفت تحریف و معرفی ناصحیح، این کلمه را نیز بی نصیب نگذاشته و با معناشناسی نادرستی که در برخی از حوزه ها از معنا و مفهوم صبر و شکیبایی رایج شده، مضمون و مفاد آن تا حدود بسیاری کم رنگ و دگرگون شده است. به گونه ای که در فرهنگ عامیانه، با معنای نازلی از شکیبایی با تعبیر«مکث و درنگ» مواجه هستیم.



به عنوان نمونه هنگامی که شخصی درهنگام عطسه کردن و یا شنیدن عطسه دیگری، به ناچار در برابر امور پیش رو لحظه یا لحظاتی درنگ و تأمل می کند و آن گاه به رتق و فتق کارهای خویش می پردازد، از این رفتار به صبر تعبیر می شود. به بیان روشن تر، تعبیر عامیانه ای از مفهوم صبر و شکیبایی در میان جاهلیّت کهن وجود داشته و حتی تا به امروز از میان نرفته و هنوز تعابیر نادرست گریبان گیر «صبر و شکیبایی» شده است.[1]



از سوی دیگر، صبر و شکیبایی به معنی ظلم پذیری نیست؛ زیرا سکوت کردن در مقابل ظلم (انظلام) و شانه خالی کردن از زیر بار مسئولیت اجتماعی، از خواری و ذلّت نفس انسان نشأت می گیرد. آن چنان که چنین شخصی به جای مبارزه با موانع راه کمال و پیمودن راه فطرت و وصول به قرب الهی، نشستن را بر رفتن، آسانی را بر سختی و در یک کلام تسلیم شدن را بر مبارزه و پایداری برمی گزیند. اهمیت این مسئله تا حدی است که در روایات به دفعات می خوانیم اگر به کسی ظلم شود و او در مقام دفاع از خود و رفع ظلم برآمده و در این راه کشته شود، حکم شهید را دارد. «مَنْ قُتِلَ دُونَ مَظْلِمَتِهِ فَهُوَ شَهِیدٌ».[2]



آن چه گذشت، صرفاً گریزی به مفهوم تحریف شدۀ صبر و شکیبایی در جوامع اسلامی است. بنابراین قبول این واقعیت و توجه به آن، بازخوانی واژه صبر و معناشناسی آن را ضروری می سازد.

در کلام ملّا محسن فیض کاشانی صبر لفظ عامی است که هویتّش برحسب اختلاف مواضع تغییر می کند. به گونه ای که اگر منوط به ضبط نفس و خویشتن داری در کارهای دشوار یا پیش آمدهای ناخوشایند باشد، «صبر» خوانده می شود و ضد آن جزع و بی تابی است. اگر درمعرکة جنگ مورد نظر باشد «شجاعت» نامیده می شود که ضد آن جُبن است. به این واژه هنگام فروخوردن خشم «حلم» گفته می شود که نقطه مقابل آن «غضب» است. در تحمل مصایب و بلاها «سعه صدر» و تاب تحمّل نامیده می شود، که برخلاف «ضجرت» یا تنگ دلی و به ستوه آمدن و ملول شدن است. اگر صبر در مخفی کردن امری و نگفتن سخنی باشد، «کتمان» و ضد آن «اذاعه» یا فاش کردن خبری است. اما خویشتن داری در برابر زوائد زندگی و تجملات، «زهد» و بی رغبتی به زرق و برق دنیا است، که ضدّش «حر» و افزون طلبی است.[3]


صبر و شکیبایی در لغت

«صبر» از واژگان اصیل عربی است و واژه شناسان آن را با تعابیر گوناگونی تبیین و تشریح کرده اند. بسیاری از لغت شناسان صبر را به معنای حبس می دانند.[4] به عنوان نمونه طُریحی می نویسد: «الْصَّبْرُ وَ هُوَ حَبْسُ النَّفْسِ عَنْ إِظْهَارِ الْجَزَعِ»[5]؛ صبر خویشتن داری است، برآن چه خوشایند نیست. ابن منظور می گوید: «الْصَّبْرُ الْحَبْسُ»[6]؛ صبر به معنای خویشتن داری است. در کتاب قاموس الفقهی کلمات ثبات، حبس و منع به عنوان معانی صبر ذکر شده است.[7]

راغب اصفهانی نیز در کتاب مفردات با بیانی دیگر، مفهوم حبس و امساک را در معنای صبر و شکیبایی مورد توجه قرار می دهد: «الصَّبْرُ: الإِمْسَاك فِی ضِیقٍ، یقالُ:صَبَرْتُ الْدَّابّة:حَبَسْتُهَا بِلَا عَلَفٍ وصَبَرْتُ فُلانَاً:خَلَفْتُهُ خَلفَةً لَا خُروُجَ لَهُ مِنْهَا»؛ یعنی نگه داری درتنگنا. معنای «صَبَرْتُ الدَّابَّة» این است که من فلان حیوان را در جایی بدون علف حبس کرده ام.[8]


تعریف اصطلاحی صبر و شکیبایی

راغب اصفهانی بعد از بیان معنای لغوی صبر، معنای اصطلاحی آن را چنین مطرح می کند: «حَبْسُ الْنَّفْسِ عَلَی مَا یقتَضِیهُ العَقْلُ والشَّرْعُ، أَوعَمَّا یقتَضِیانِ حَبْسُهَا عَنْهُ»[9]؛ صبر به حفظ و نگه داری نفس در چارچوب عقل و شرع تلقی می شود. به عبارت دیگر، نگه داشتن نفس از آن چیزهایی است، که عقل و شرع اقتضا می کنند که نفس از آن نگه داشته شود. برمبنای این تعریف اصطلاحی، صبر کنترل نفس برطبق خواسته شرع و عقل است. سیدحیدر آملی معتقد است: «الصَّبرُ وَهُوَ حَبْسُ النَّفْسِ عَنْ مُطاوِعَةِ الهَوی وَ مُقاوِمَتِهَا إِیاهُ»[10]؛ صبر یعنی این که نفس از اطاعت هوای نفس نگه داشته شود و در برابر آن مقاومت کند.

مرحوم فیض کاشانی صبر و شکیبایی را این چنین تعریف می کند: «صبر یعنی پای فشردن بر دشواری در مسیر حق».[11]



مرحوم خواجه نصیر الدین طوسی درباره تعریف صبر و شکیبایی این گونه می نگارد: «الْصَّبْرُ حَبْسُ النَّفْسِ عَنْ الجَزَعِ عِنْدَ المَکرُوهِ وَ هُوَ یمْنَعُ البَاطِنَ عَنْ الإِضْطِرابِ وَ الْلِّسَانَ عَنْ الشِّکایةِ وَ الأَعْضَاءَ عَنْ الْحَرَکاتِ غَیرِ المُعْتَادَة»[12]؛ صبر حفظ نفس است، از بی تابی کردن در مواجهه با امور ناخوشایند و صبر درون را از اضطراب و زبان را از شکایت و اعضاء را از حرکات غیرعادی باز می دارد.

زحیلی در تفسیر المنیر می نویسد: «حَبْسُ الْنَّفْسِ عَلَی مَا تَکرَهُ»[13]؛ صبر، حبس و نگه داری نفس بر آن چیزی است که آدمی از آن اکراه دارد.



در کتاب موسوعهٔ مصطلحات صبر و شکیبایی این چنین بیان شده است:«الْصَّبْرُ: هُوَ تَرْك الشَّکوی مِنْ أَلَمِ البَلْوی لِغَیرِ اللهِ لَا إِلَی اللهِ»[14]؛ صبر این است که از رنج بلا به غیر خدا شکایت نکند.

و عزّالدین محمود کاشانی گفته است: «الْصَّبْرُ أَنْ تَصْبِرَ فِی الْصَّبْرِ»[15]؛ یعنی حقیقت صبر آن است که در انجام صبر هم صابر بود، نه منتظر رفع مشکل؛ به دلیل این که انتظار حل مصیبت دنیوی، منافی صبر بر صبر است.

آن چنان که در کلام اولیاء و بزرگان می خوانیم: «اَلْصَّبْرُ حَبْسُ النَفْسِ عَلَی جَزَعٍ کامِنٍ عَنْ الشَّکوَی»[16]؛ صابر نه تنها شکوه نمی کند، بلکه «شکر» نیز می نماید و با خدای خویش راز و نیاز می کند.



غزالی در احیاء علوم دین درباره صبرو اهمیّت آن از لحاظ دین و عرفان بحث گسترده و مفصّلی دارد. وی در تعریف صبر می نویسد: «صبر عبارت است از پایداری و ثبات لشکری در مقابل لشکر دیگر، که به علت تضاد بین خواسته ها و تمایلاتشان با یک دیگر به جنگ پرداخته اند»[17].

مرحوم ملا مهدی نراقی صبر را چنین تعریف می کند: «الْصَّبْرُ ثُبَاتُ النَّفْسِ وَ عَدَمُ اِضْطِرابِهَا فِی الشَّدائِدِ وَ المَصَائِبِ بِاَنْ تُقَاوَمَ مَعَهَا بِحَیْثِ لَا تُخْرِجُهَا عَنْ سِعَةِ الصَّدْرِ وَ مَا کَانَتْ عَلیْهِ قَبْلَ ذَلِك مِنَ السُّرُورِ وَ الْطُّمَأْنِینَةِ»[18]؛ صبر، استقامت و پایداری نفس و عدم تشویش در سختی ها و مصیبت ها است؛ به نحوی که در برابر آن سختی ها و بلاها مقاومت کنی و نفس خود را از سعة صدر و از آن حالت سرور و آرامش خارج نکنی.



هم چنین نقل شده است که پیامبر اکرم(ص) از جبرئیل(ع) در مورد تفسیر صبر پرسید و ایشان چنین پاسخ فرمودند:

«یصْبِرُ فِی الضَّرَّاءِ کمَا یصْبِرُ فِی السَّرَّاءِ وَ فِی الْفَاقَهِ کمَا یصْبِرُ فِی الْغِنَاءِ وَ فِی الْبَلَاءِ کمَا یصْبِرُ فِی الْعَافِیةِ فَلَا یشْکوا حَالَهُ عِنْدَ الْمَخْلُوقِ بِمَا یصِیبُهُ مِنَ الْبَلَاء»[19]؛

بنده باید در ناخوشی ها صبرکند (و آن را پذیرا باشد)، هم چنان که در خوشی ها صبر می کند (و آن را می پذیرد)؛ هنگام فقر و نداری صبور باشد، هم چنان که هنگام دارایی صبور و شکیبا است؛ در سختی و رنج صابر باشد، آن گونه که زمان عافیت صابر است؛ هرگز به خاطر بلاهای روزگار نزد مخلوق لب به شکایت از خالقش نگشاید و در یک جمله، در هر حال شکیبایی و پایداری ورزد.



در مجموع با توجه به تعریف های متعددی که ذکر شد، به نظر می رسد ماهیّت مشترک صبر و شکیبایی در همة این آن ها، نگه داری و حبس نفس در حالتی خاص تلقی می شود؛ اما در مورد متعلّق حبس و تبیین این حالت خاص امور متعددی ذکر شده است. ظاهراً راغب اصفهانی این حالت خاص را مقتضای عقل و شرع دانسته است؛ برخی همچون طُریحی و ابن منظور متعلق صبر را امور ناخوشایند بیان کرده اند، که منظور همان دشواری هایی است که فرد در راه تقوای نفس به آن دچار می شود؛ عدّه ای هم متعلق صبر را حالتی در مقابل هوی و هوس معرفی نموده اند. حال با نظر به این تفاسیر، آیا می توان مفهوم صبر و شکیبایی را جز مفهوم نورانی استقامت چیز دیگری دانست؟ آیا این مفهوم همان مفهوم ظلمانی و نادرست زیر بارِ ظلم و ستم رفتن است؟!!!


تفاوت صبر با حلم و حوصله و استقامت

هنگامی که به بررسی واژه صبر و شکیبایی می پردازیم، با واژه های مترادفی هم چون شرح صدر، حلم، حوصله و استقامت و بردباری مواجه می شویم. این واژگان هم ردیف هرچند دارای معنای نزدیک به هم و مترادفی هستند؛ ولی ازنظر ماهیت تفاوت های ظریفی دارند که توجه به آن خالی از لطف نیست. در معنای شرح صدر که عام ترین مفهوم واژگان مترادف صبر است، باید اشاره کرد که آن حالتی است که روح به هم بسته انسان باز شده و خداوند نور خود را در قلب انسان می ریزد.[20] مضون آیات { رَبِ اشْرَحْ لی صَدْری }[21]؛ و{ أَ لَمْ نَشْرَحْ لَك صَدْرَك }[22] ناظر به این حالت است. در قرآن کریم «ضیق صدر» به عنوان نقطة مقابل صبر ذکر شده است.



{ وَ اصْبِرْ وَ ما صَبْرُك إِلاَّ بِاللهِ وَ لا تَحْزَنْ عَلَیهِمْ وَ لا تَك فی ضَیقٍ مِمَّا یمْکرُونَ }[23]؛در واقع هنگامی که سینه انسان تنگ شد، صبر و حوصله او تمام می شود؛ ولی وقتی سینه او مثل اقیانوس وسیع باشد، مشکلات را در خود هضم می کند. در بیان تمایز حوصله با صبر و شکیبایی این نکته قابل توجه است که حوصله نتیجه و پیامد صبر و استقامت می باشد و عموماً حوصله در امور مادی بکار گرفته می شود وکاربرد آن در گفتار عمومی بیشتر از فرهنگ دینی است.

همان گونه که در بالا اشاره شد، حلم یکی از واژگان مترادف با صبر و شکیبایی است و وجود آیات و روایات فراوان درباب حلم جایگاه والای آن را در اخلاق و عرفان اسلامی روشن می سازد.



در این میان، نکته لطیف و ظریف این است که قلمرو و مرز حلم و صبر با یک دیگر تفاوت دارد. به عبارتی می توان گفت صبر یک نوع خویشتن داری و کف نفس درونی و فاقد پیش بینی و برنامه ریزی است. درحالی که در حلم، صبر همراه با حفظ جوانب کار
و برنامه ریزی توأمان انجام می گیرد. هم چنین عمدة پاداش ها و وعده های الهی اخروی از آن صابران است، ولی درمورد حلم و انسان حلیم پاداش توأمان دنیوی و اخروی لحاظ شده است.

امیرمؤمنان علی(ع) در این زمینه می فرماید:«أَوَّلُ عِوَضِ الْحَلِیمِ مِنْ حِلْمِهِ أَنَّ النَّاسَ أَنْصَارُهُ عَلَی الْجَاهِلِ»[24]؛نخستین پاداش حلیم از حلمش آن است که مردم دربرابر نادان پشتیبان او خواهند بود.



ازجمله تمایزهای دیگر میان صبر و حلم در این است که حلم بیشتر توسط انسان های عالم محقق می شود، درحالی که صبر به توده مردم منسوب است. به تعبیر دیگر، این که در بعضی روایات آمده است حلم وزیر انسان است،[25] گویای این نکته خواهد بود که انسان عالم می بایست حلیم باشد و فشار مشکلات را تحمل کند و براساس عقل و علم، آتشفشان مصایب و مشکلات را خنثی نماید.

به طور کلی، حلم درصفت کظم غیظ خود را متجلی می کند. به تعبیر دقیق، عبارت«خَیرُ الْحِلْمِ التَّحَلُّمُ»[26]؛ بهترین حلم فروبردن خشم است، ناظر به این گفتار می باشد.


تقابل صبر و شکیبایی با جزع

برای این که معنای صبر و شکیبایی بهتر تبیین و شناخته شود، لازم است مفهوم متضاد آن نیز مورد توجه قرار گیرد. مفهوم متضاد صبر، جزع می باشد: «الصَّبْرُ وَ ضِدُّهُ الْجَزَعُ»[27] در برخی منابع هم آمده است: «الْجَزَع؛ ضِدُّ الْصَّبْرِ»[28] جزع طبق کتاب مفردات، در اصل به معنای قطع ریسمان از وسط آن است.[29] برحسب آن چه که در کتاب التحقیق فی کلمات القرآن آمده است نیز اصل ماده جزع به معنی قطع می باشد.[30]

با بررسی معنای اصطلاحی جزع حیطه صبر و شکیبایی روشن تر می شود. راغب اصفهانی جزع را نوعی حزن می داند، که موجب انصراف و جدایی انسان از کار مورد نظرش می شود. ایشان می نویسد: «هُوَحُزْنٌ یصْرِفُ الإِنْسَانَ عَمَّا هُوَ بِصَدَدِهِ وَ یقْطَعُهُ عَنْهُ».[31]



مصطفوی جزع را این چنین تعریف می کند: «هُوَقَطْعُ اِمْتِدُادِ الْسُّکونِ وَحَالَةُ الْطُّمَأنِینَةِ وَ الْصَّبْرِ، حَتَّی یظْهَرُ مِنْهُ مَا یخَالِفُ الْسُّکونَ وَ ینْقَطِعُ حَالَةُ المُمتَدِّ تَقْدِیرَاً».[32] براساس این بیان، جزع همان قطع حالت مستمر سکون و طمأنینه است. به بیان دیگر، انسان در صبر حالت طمأنینه را به طور مستمر ادامه می دهد، ولی اگر از این حالت خارج شود، گفته می شود که دچار جزع شده است. به تعبیری صبر در تقابل با واژه جزع قرار گرفته و از این رو به معنی بازداشتن نفس از اظهار جزع و بی تابی نیز استعمال شده است. در قرآن کریم نیز این تقابل دیده می شود. آن چنان که در مصحف شریف می خوانیم:{ سَوَاءٌ عَلَیْنَا أَجَزِعْنَا أَمْ صَبَرْنَا مَا لَنَا مِنْ مَحِیصٍ }[33]؛چه بی تابی کنیم و چه شکیبایی ورزیم، برای ما یکسان است. ما را هیچ راه گریزی نیست.

«آیه حاکی از گفت وگوی میان کفّار در روز قیامت است. روزی که پیروان کفر و ضلالت، از سران مستکبر خود برای رفع عذاب درخواست کمک می کنند و با این پاسخ روبه رو می شوند: بی تابی و صبر برای ما یکسان است؛ مفرّی برای رهایی از عذاب حتمی نیست.[34]»

قـضا دگـر نشـود ور هـزار ناله و آه به کفر یا به شکایت برآید از دهنی[35]



هم چنین در قرآن کریم «ضیق صدر» به عنوان نقطه مقابل صبر و شکیبایی ذکر شده است: { وَ اصْبِرْ وَ مَا صَبْرُك إِلاَّ بِاللهِ وَ لَا تَحْزَنْ عَلَیهِمْ وَ لَا تَك فِی ضَیقٍ مِمَّا یمْکرُونَ }[36]؛ در واقع، وقتی که سینه انسان تنگ شد، صبر و حوصله او تمام می شود، ولی وقتی که سینه مانند اقیانوس وسیع باشد، مشکلات را در خود هضم می کند. تعریف برخی از علمای اخلاق هم چون ملا احمد نراقی این مسئله را تأیید می کند: «صبر عبارت است از ثبات نفس... به نحوی که سینه او تنگ نشود و خاطر او پریشان نگردد و گشادگی و طمأنینه که پیش از حدوث آن واقعه است، زوال نپذیرد».[37]

در روایتی منسوب به امام صادق(ع) تقابل صبر و جزع به روشنی به تصویر کشیده شده است:

«تَفْسِیرُ الصَّبْرِ مَاءٌ یُسْتَمَرُّ مَذَاقُهُ وَ مَا کَانَ عَنِ اضْطِرَابٍ لَا یُسَمی صَبْراً وَ تَفْسِیرُ الْجَزَعِ اضْطِرَابُ الْقَلْبِ وَ تَحَزُّنُ الشَّخْصِ وَ تَغَیُّرُ السُّکُونِ وَ تَغَیُّرُ الْحَالِ وَ کُلُّ نَازِلَةٍ خَلَتْ أَوَائِلُهَا مِنَ الْإِخْبَاتِ وَ الْإِنَابَةِ وَ التَّضَرُّعِ إِلی اللهِ تَعَالی فَصَاحِبُهَا جَزُوعٌ غَیْرُ صَابِرٍ».[38]



صبر در حقیقت مانند آب تلخی است، که کام انسان را تلخ کرده و صابر همواره در سختی زندگی می کند و زندگی پیوسته برای او تلخ است. حال آن که اگر آدمی در اضطراب به سر برد، آن را صبر نمی گویند. اما جزع و بی تابی در واقع اضطراب دل و عدم آرامش و سکون است. چنین شخصی همواره در غم و اندوه به سر می برد و جزع و بی تابی می کند، آرامش ندارد، حالات او همواره در حال تغییر است و هر حادثه ای که در آن خضوع و بازگشت و تضرع به سوی خداوند نباشد و آدمی در آن حادثه به خداوند توجه نکند، پس چنین فردی را بی تاب و بی صبر می گویند.


اختصاص مقام صبر و شکیبایی به انسان

خداوند متعال به فضل و کرم خویش، از میان تمامی موجودات، انسان را گرامی داشته و صبر و شکیبایی را از ویژگی های وجودی او قرار داد. زیرا عقل و معرفت با جهل و شهوت و غضب توأم با هم دیگر در ذات انسان به یک دیگر تنیده شده است. بنابراین آن گاه که جنگی بین این دو دسته درگیرد، صبر و شکیبایی رخ می نمایاند.[39] همواره و در تمامی دوران حیات مادی، نبرد تن به تن و رویارویی میان این دو انگیزه خیر و شر در وجود انسان برقرار بوده است. میدان این کارزار نیز صحنه قلب آدمی است.



اما بنابر فلسفه نظام آفرینش و اقتضائات آن، حیوانات و فرشتگان هیچ گاه طلب صبر و شکیبایی ننموده و به آن نیازی ندارند. زیرا حیوان بر اثر محرومیت از عقل و فرشته به سبب مبرّا بودن از غضب و شهوت چنین نزاعی را در درون خود نمی یابد. اگر نزاع بسیار ضعیف و گذرایی نیز در وجود فرشته باشد، به قدری نیست که به صبر و شکیبایی نیاز پیدا کند. چنین است که مولوی می فرماید:

چـون عـدو نـبود جهاد آمد محال شـهـوتـت نـبـوَد، نبـاشـد امـتثال

صـبـر نبـود چـون نبـاشد میل تو خـصم چون نبود چه حاجت حَیل تو



ملامحسن فیض کاشانی در باب انحصار و اختصاص مقام صبر در وجود انسان چنین می فرماید:

«صبر از ویژگی های آدمیان است و در ستوران و فرشتگان قابل تصور نیست. فقدان آن در ستوران به علت نقصان و در فرشتگان به سبب کمال آنها است. روشن تر این که بر چارپایان شهوت غلبه و سلطه دارد و آنها مسخّر شهوات هستند و برانگیزنده آنان در هر حرکت و سکون، چیزی جز شهوت نیست و در آنها نیرویی وجود ندارد که با شهوت برخورد کند و درصدد دفع آن برآید و او را از آن چه می خواهد، باز دارد؛ تا پایداری این نیرو را در برابر مقتضای شهوت صبر بنامیم.



اما فرشتگان، از هر شهوتی مبرا هستند و تنها وثوق حضرت ربوبی را دارند و به درجه قرب خود نسبت به او شادند و هیچ شهوتی که آنها را از این شوق بازدارنده و مانع باشد، بر آنها چیره نیست؛ تا به نیروی دیگری نیازمند باشند، که با آن چه آنها را از حضرت ربوبی منصرف کند، مقابله و بر آن غلبه یابند.

اما انسان، در آغاز کودکی مانند ستوران ناقص آفریده شده و جز شهوت خوراک که بدان نیاز دارد، شهوت دیگری در او نیست. سپس شهوت بازی و آرایش در او ظاهر می شود، پس از آن به ترتیب شهوت جفت جویی در او آشکار می گردد. البته در او نیروی صبر نیست، زیرا صبر عبارت از استقامت و پایداری نیرویی در برابر نیرویی دیگر است، که به سبب تضاد مقاصد جنگ میان آنها درمی گیرد.»


صبر و شکیبایی ممدوح

صبر در صورتی ممدوح و سبب وصول به کمال محسوب می شود، که فقط برای جلب رضای خداوند و در راستای اطاعت پذیری از فرامین حق باشد. به بیان دیگر، انگیزه صبر در طاعت و یا در مصیبت، یا در معصیت باید الهی باشد.

آن چنان که در قرآن کریم می فرماید:{ وَ الَّذِینَ صَبَرُوا ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ وَ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ أَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَ عَلانِیةً وَ یدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّیئَةَ أُولئِك لَهُمْ عُقْبَی الدَّارِ }[40]؛و آنها که به خاطر ذات (پاک) پروردگارشان شکیبایی می کنند و نماز را برپا می دارند و از آن چه به آنها روزی داده ایم، در پنهان و آشکار انفاق می کنند و با حسنات، سیئات را از میان می برند، پایان نیک سرای دیگر از آن آنها است.



علامه طباطبایی در این زمینه می فرماید:

«این که صبر را مطلق آورده، این نکته را روشن می کند که اشخاص موردنظر آیه همه اقسام صبر را دارند. یعنی هم صبر در هنگام برخورد به مصیبت و هم صبر بر اطاعت حق و هم صبر در برابر معصیت را. ولیکن مع ذلک صبرشان را مقید به قید { ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ } نموده، یعنی اگر صبر می کنند، تنها به منظور رضای پروردگارشان است. پس اگر خداوند مدحشان کرده، نه از این نظر است که صفات ممدوحی دارند، بلکه مدحشان از این جهت است که این صفت ممدوح یعنی صبرشان به خاطر خداوند است. آری، صبری از نظر قرآن ممدوح است که به خاطر خدا باشد، نه به خاطر جلوگیری از عجز و یا عجب به نفس و یا تعریف و تمجید این و آن و یا غیر آن. مقصود از { وَجْهِ رَبِّهِمْ } جهت الهی عمل، یا فکر و یا نیت است. جهت الهی عمل و یا فکر آن، صفت و صورتی است که عمل نزد خدا دارد و آن عبارت است از اجر و مزدی که نزد خداوند بوده و با بقاء خدا باقی است»[41].


صبر و شکیبایی مذموم

همان طور که در ابتدای این بخش اشاره شد، برخی مردمان به علت کج اندیشی و شاید به جهت درک نادرست از مفهوم صبر، درک صحیحی از صبر و شکیبایی ندارند. حال آن که شکیبایی در معنای حقیقی خود به معنای ایستادگی است؛ نه ذلت و تسلیم شدن. صبر پیشروی است؛ نه عقب نشینی، بردباری است؛ نه بی حوصلگی و رخوت. شکیبایی تداوم راه است؛ نه انصراف و ترک آن صبر، فرصت است؛ نه تهدید، ماندن و تلاش است؛ نه رفتن و حذف شدن، رشد و تعالی و اوج گیری است؛ نه زمین گیر شدن و عقب ماندن از برنامه، فعالیت و پیشرفت. صبرعزم و اراده و پابرجایی است؛ نه رخوت و سستی.



تأیید مطلب فوق درآیة 43 سوره شوری می فرماید:{ وَلَمَن صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذَلِك لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ }؛و کسی که [با قدرت داشتن بر انتقام به اختیار خود] شکیبایی ورزد و [از انتقام] گذشت کند، بی تردید این از اموری است که ملازمت بر آن از واجبات است.

اساساً تلاش و کوشش، عامل نشاط و پویایی است و سکون و بی تحرکی، مولد رکود و خمودی است. بنابراین خروجی انسان چیزی جز محصول کار و تلاش او نیست. به تعبیر قرآن، برای انسان چیزی جز سعی و تلاش خودش وجود ندارد.[42]



در حقیقت یکی از آفاتی که همواره متوجه جامعه مسلمانان بوده و کماکان نیز ادامه دارد و امامان معصوم(ع) همواره انسان ها را از آن برحذر داشته اند، عافیت طلبی و تن آسودگی است. این بلا و مشکل، نه تنها باعث رکود معنوی فرد و خانواده می شود، بلکه ممکن است موجبات شکست و تباهی جامعه را نیز فراهم سازد. چنان که قرآن مجید در سورة نجم می فرماید:{ وَ أَنْ لَیْسَ لِلإِنْسانِ إِلاّ مَا سَعی وَ أَنَّ سَعْیَهُ سَوْفَ یُرَی }[43]؛و این که برای انسان جز آن چه تلاش کرده [هیچ نصیب و بهره ای] نیست و این که تلاش او به زودی دیده خواهد شد.



در روایتی امیرمؤمنان علی(ع) از رسول خدا(ص) چنین نقل فرمودند:

«عَلَامَةُ الصَّابِرِ فِی ثَلَاثٍ: أَوَّلُهَا أَنْ لَا یکسَلَ وَ الثَّانِیةُ أَنْ لَا یضْجَرَ وَ الثَّالِثَةُ أَنْ لَا یشْکوَ مِنْ رَبِّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لِأَنَّهُ إِذَا کسِلَ فَقَدْ ضَیعَ الْحَقَّ وَ إِذَا ضَجِرَ لَمْ یؤَدِّ الشُّکرَ وَ إِذَا شَکا مِنْ رَبِّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَدْ عَصَاهُ».[44]

نشانه صابر در سه چیز است: اول آن که سست و بی حال نمی شود. دوم این که دل تنگ و بی قرار نمی گردد. سوم این که از خدای خود شکایت نمی کند. زیرا اگر سست شود، حق را (که ادامه راه برای رسیدن به سعادت دنیا و آخرت است) ضایع می کند و اگر دل تنگ گردد، به شکر بر نمی خیزد و اگر از حضرت محبوب شکایت کند، به راه عصیان رفته است.

طبق این روایت یکی از علائم فرد صابر، عدم ضجر و غمگینی و ناراحت بودن وکسالت است.[45]

در بیان ضرورت پرهیز از تن آسودگی و راحت طلبی در کلام امام صادق(ع) این چنین نقل شده است: «إِیاك وَ الْکسَلَ وَ الضَّجَرَ فَإِنَّهُمَا مِفْتَاحُ کلِّ شَرٍّ مَنْ کسِلَ لَمْ یؤَدِّ حَقّاً وَ مَنْ ضَجِرَ لَمْ یصْبِرْ عَلَی حَقٍّ»[46]؛ از تنبلی و تنگ دلی بپرهیز، که این دو کلید همۀ بدی ها هستند. هرکه تنبلی کند، نمی تواند حقوق دیگران را بپردازد و هرکه تنگ دل شود بر [تحمّل] حق شکیبا نباشد.



امام سجاد(ع) در فرازی از دعای ماه مبارک رمضان چنین از خداوند درخواست نموده است:

«اللّهُمَّ أَذْهِبْ عَنِّی فِیهِ النُّعَاسَ وَ الْکسَلَ وَ السَّأْمَةَ وَ الْفَتْرَةَ وَ الْقَسْوَةَ وَ الْغَفْلَةَ وَالْغِرَّةَ»[47]؛خدایا چرت، تنبلی، خستگی، سستی، سنگ دلی، غفلت و فریب خوردگی را از من بزدای.

در مجموع اگر صبر و شکیبایی عاقلانه، صحیح و برای رضای حضرت حق باشد، هم چون شکیبایی در سختی طاعت، شکیبایی در برابر معاصی و مقاومت بر مصیبت های دنیا، پسندیده و ممدوح و منجی آدمی خواهد بود. حال آن که اگر صبر و شکیبایی از حدود عقل خارج شده و پیرو هوای نفس شود، مانند صبر در برابر ظلم و ستم و گناه، ناپسند و مذموم بوده و صاحب خود را هلاک می کند.

از سوی دیگر، احقاق حق و گرفتن آن بر هر شخص حقیقی و حقوقی واجب و لازم شمرده می شود. زیرا نوعی دفاع در برابر ظلمی است که بر او واقع شده است. طبق شریعت اسلام دفاع از جان، مال، ناموس و آبرو واجب دانسته می شود. بنابر آن چه گفته شد، می توان چنین نتیجه گرفت که مفهوم صبر و شکیبایی به هیچ وجه به معنای تنبلی و سستی و یا مورد ظلم و ستم واقع شدن نخواهد بود.



در تفسیر منهج الصادقین روایتی نقل شده است که بین دو نفر اختلاف و کدورتی پیش آمده بود؛ پس ایشان به پیامبر بزرگوار اسلام(ص) مراجعه کردند، تا حضرت میان این دو تن قضاوت و داوری فرماید. هنگامی که مسئله مورد اختلاف در نزد حضرت مطرح شد، یکی از ایشان از حق خود دفاعی نمی کرد و سکوت می کرد. این گونه بود که پیامبر ختمی مرتبت(ص) نیز براساس مستندات و شواهد موجود قضاوت نمودند و به خاطر سکوت و عدم دفاع او حق را به دیگری دادند. در این میان، فردی که در این محکمه محکوم و متضرر شده بود، گفت: «حَسْبِیَ اللهُ»؛ یعنی ما صبر می کنیم، خداوند نیز اجر و پاداش ما را خواهد داد و همین امر برای ما کفایت می کند.



در این هنگام پیامبراکرم(ص) از گفتار نابخردانه آن فرد ناراحت شدند و سه مرتبه به او فرمودند: «أُطْلُبْ حَقَّك» حق خودت را بگیر![48] یعنی خود انسان موظف است که از حقوق خود دفاع منصفانه و نیکویی داشته باشد. بنابراین گفتن ذکر مبارک «حَسْبِیَ اللهُ» در چنین شرایطی اصلاً جواب صحیح و به جایی نخواهد بود. و مصداقی از شکیبایی مذموم می باشد.

بنابراین در منطق قرآن و فرهنگ اهل بیت(ع) صبر به معنای تنبلی و کسالت و قانع شدن در برابر وضع موجود نیست؛ بلکه به معنای تلاش و کوشش و کار و فعالیت و نیز به معنای استقامت در مسیر اهداف الهی است.



---------------------------------------------------------------

[1]. یکی از باورهای رایج دوران جاهلیت، «تطیّر» به معنی فال بد زدن بوده است. اعراب جاهلی عطسه کردن را نیز مانند دیدن گوزن و کلاغ سیاه یکی از مصداق های فال بد می دانستند. ازاین رو، به محض پیدایی این شرایط دست از عمل کشیده و کار خود را به تعویق می انداختند. بازتاب این موضوع در شعرهای امروالقیس شاعر معروف عرب جاهلی کاملاً هویداست. زبیدی می گوید: «در دوران جاهلیت هنگامی که شخصی می خواست به مسافرت برود و صدای عطسه ای می شنید، آن را به فال بد می گرفت و مسافرت را لغو می کرد». (تاج العروس: 4/ 192) براساس این اعتقاد، زمانی که شخصی صدای عطسه ای می شنید، می گفت: «بكَ لَا بِی»؛ یعنی از خدا می خواهم شومی عطسه ات را به خودت برگرداند؛ نه به من(دیدگاه های فقهی معاصر:2/129). جالب است بدانیم اگر شخص عطسه کننده را دوست داشتند، هنگام شنیدن عطسه اش می گفتند: «عُمْرَاً وَ شَبَابَاً». همواره زنده و جوان باشی و در صورت تنفّر می گفتند: «وَریّاً و قُحْابَاً»؛ یعنی درد کبد و سرفه مزمن بگیری. (قابوس الاطباء و ناموس الالبا:252)

براین اساس می توان چنین برداشت کرد که صبر کردن به هنگام عطسه، اندیشه و اعتقادی است که ریشه در دوران جاهلیّت دارد. برخلاف اندیشة جاهلی که عطسه را نشانة مرگ و موجب بدبختی می داند، تأکید اسلام بر این نکته است که عطسه دارای فوایدی است؛ چنان چه در حدیثی از امام صادق(ع) آمده است: «عطسه پنج فایده دارد؛ بیماری را دور می کند، باد و تورّم مُضر در ناحیه سر و صورت را فرو می نشاند، از جمع شدن آب در چشم جلوگیری می کند، منافذ بینی، دهان و حلق انسان را از انسداد ایمن می سازد(مستدرک سفینة البحار:7/ 274). از این رو در فرهنگ دینی اسلام به مسلمانان توصیه می شود که هنگام عطسه کردن بگویند: { اَلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِین }. (الکافی:4/484-485، حدیث14، 15، 19، 22).

[2]. الکافی: ۵/ ۵۲، حدیث 1؛ وسائل الشیعه: 15/ 121، باب 46 حدیث 20117.

[3] . الحقایق فی محاسن الاخلاق: 138- 139؛ مستدرک الوسائل: 11/ 263، باب 19، حدیث 12945؛ «قَالَ علی(ع) الصَّبْرُ عَنِ الشَّهْوَةِ عِفَّةٌ وَ عَنِ الْغَضَبِ نَجْدَةٌ وَ عَنِ الْمَعْصِیةِ وَرَعٌ».

[4] . عیون الحکم: 7/۷۰؛ صحاح اللغه: ۲/۷۰۶؛ مجمع البحرین: 3/ ۳۵۸؛ تاج العروس: 7/70؛ المصباح المنیر: 2/331.

[5] . مجمع البحرین: 3/ 358.

[6] . لسان العرب: 4/420.

[7] . القاموس الفقهی: 206.

[8] . المفردات: 2/372.

[9] . المفردات: 747.

[10] . تفسیر المحیط الأعظم: ۲/ ۴۸۷.

[11] . رسائل فیض کاشانی: ۲/ ۹/ ۵۵.

[12] . أوصاف الأشراف: 85، باب سوم، فصل پنجم؛ همچنین ر.ک: بحارالأنوار: 68/68، باب62؛ سفینة البحار:2/4، (ماده صبر).

[13]. التفسیر المنیر: 13/ 154.

[14]. موسوعه مصطلحات علم المنطق عند العرب: 2/ 239.

[15]. مصباح الهدایه: 382.

[16]. منازل السائرین: 195.

[17]. إحیاء العلوم: 1/ 93.

[18]. جامع السعادات: 3/280.

[19]. معانی الأخبار: 261، حدیث1؛ بحارالأنوار: 66/ 373، باب 37، حدیث 19.

[20]. آشنایی با قرآن: 13/211.

[21]. طه (20) : 25.

[22]. انشراح (94) : 1.

[23]. نحل(16) : 127.

[24]. نهج البلاغه: حکمت 206.

[25]. الأمالی طوسی: 146؛ بحارالأنوار: 68 /419، باب 93 حدیث50؛ «الْعَقْلُ خَلِیلُ الْمَرْءِ وَ الْحِلْمُ وَزِیرُهُ».

[26]. تصنیف غرر الحکم: 286، حدیث 6434 .

[27].در عبارت مشابه دیگر: «الْصَّبْرُ نَقِیضُ الْجَزَعِ»، صبر ضد جزع است. کتاب العین: 7/115؛ صحاح اللُّغه: 4/ 439؛ التحقیق فی کلمات القرآن الکریم: 4/ 26.

[28]. شمس العلوم: 2/ 109.

[29]. المفردات: 194.

[30]. التحقیق فی کلمات القرآن الکریم: 2/81 .

[31]. المفردات: 193.

[32]. التحقیق فی کلمات القرآن الکریم: 2/ 81.

[33]. ابراهیم (14) : 21.

[34]. المیزان: 12/ 60-61 .

[35]. کلیات سعدی: 183، باب 8 .

امیرمؤمنان علی(ع) در کلام گهرباری فرمودند:«إِنَّك إِنْ صَبَرْتَ جَرَتْ عَلَیك الْمَقَادِیرُ وَ أَنْتَ مَأْجُورٌ وَ إِنْ جَزِعْتَ جَرَتْ عَلَیك الْمَقَادِیرُ وَ أَنْتَ مَأْزُورٌ»؛ اگر صبر کنی، آنچه مقدّر الهی است، خواهد شد و تو ثواب خواهی داشت. اگر هم جزع نمایی، مقدّر الهی باز خواهد شد و از برای تو وزر و وبال خواهد بود. (جامع الأخبار:116؛ بحارالانوار: 68/92، باب62، حدیث 46).

[36]. نحل(16): 127.

[37]. معراج السعاده: 694 .

[38]. مصباح الشریعة: 185؛ بحارالأنوار: ۶۸/ ۹۱، باب 62، حدیث 44.

[39]. إحیاء العلوم: 1/ 93.

[40]. رعد(13): 22.

[41]. المیزان: 11/ 470.

[42]. نجم (53): 39-40.

[43]. نجم(53): 39-40.

[44]. علل الشرایع: 2/ 498؛ بحارالأنوار: 68/ 86، باب 62، حدیث 35؛ وسائل الشیعه: 16/ 23، باب 66، حدیث 20862.

[45]. کتاب العین: 6/ 42؛ لسان العرب: 4/ 481.

[46]. تحف العقول: 295؛ بحارالأنوار: 75/ 175، باب 22، حدیث 5. نیز امام صادق(ع) می فرماید: «إِیاك وَ خَصْلَتَینِ الضَّجْرَ وَالْکسَلَ فَإِنَّك إِنْ ضَجِرْتَ لَمْ تَصْبِرْ عَلَی حَقٍّ وَ إِنْ کسِلْتَ لَمْ تُؤَدِّ حَقّاً»؛ از دو خصلت بپرهیز: دل تنگی و ملولی و سستی و کسالت؛ اگر ملول و دل تنگ شوی، پایداری و ثبات بر حق نخواهی داشت و اگرکسل شوی، به ادای حق قیام نخواهی کرد. (مستدرک الوسائل: 12/ 65، باب66، حدیث13520؛ الأمالی «صدوق»: 543، حدیث 3).

[47]. الکافی: 4/75، حدیث 7؛ تهذیب الاحکام: 3/111، حدیث 38؛ الفقیه: 2/104، حدیث 1849.

[48]. منهج الصادقین: 3/144؛ السنن الکبری: 10/ 181؛ ر.ک : تفسیر روض الجنان و روح الجنان: 6/168. (با کمی اختلاف).



برگرفته از کتاب گوهر شکیبایی نوشته استاد حسین انصاریان

منبع : پایگاه عرفان
مطالب مرتبط
تحلم کنید تا حلیم شوید
فلسفه ابتلاء به امتحانات الهی (1)
صبر در طاعت و عبادت‏
یک راه مهم برای جلب محبت الهی!
جایگاه صبر و شکیبایی در روایات اسلامی-1
دعوت قرآن به صبر و شکیبایی
برچسب ها  

نظرات کاربران پیرامون این مطلب

انصراف از پاسخ به کاربر