• امروز یک شنبه بیست و پنجم آذر 1397 

مقالات سازمان اوقاف

گروههای مقالات
مطالب ویژه

احراز هویت

احراز هویت

دوره تربیت مربی حافظان قرآن کریم

خدمات غيرحضوري

سامانه شکايات

وقف ، گامى در گسترش علم

وقف ، گامى در گسترش علم

يكى از سنّت هاى حسنه اى كه واقفان آگاه وعلم دوست بدان پرداختهاند، وقف بخشى از املاك يا دارائي هاى خود براى گسترش علم بوده است . بدين ترتيب كه غالبآ مكان پر درآمدى را جهت تدوين کتاب واستنساخ نسخه هاى خطى وقف ميكردند تا از در آمد موقوفه اين كتابها تهيه گردند.

 یک شنبه 20 اسفند 1396   131  0      


مقدمه:
يكى از سنّت هاى حسنه اى كه واقفان آگاه وعلم دوست بدان پرداختهاند، وقف بخشى از املاك يا دارائي هاى خود براى گسترش علم بوده است . بدين ترتيب كه غالبآ مكان پر درآمدى را جهت تدوين کتاب واستنساخ نسخه هاى خطى وقف ميكردند تا از در آمد موقوفه اين كتابها تهيه گردند.
ظاهرآ انتخاب عناوين كتب جهت استنساخ ، وخريد نسخههاى خطى از پيش تهيه شده ، زير نظر متولّى اين موقوفات بوده است كه به كاتبان آگاه به اين فن سفارش تكثير نسخهاى را ميداده ، يا افراد نسخه شناس را جهت خريد كتابهاى مورد احتياج مأمور ميكرده است .
اين گونه موقوفات عمومآ وقف بر مكان خاص نبوده است وگاهى آن را بر عموم شيعه اثنى عشريه وقف نموده اند، وگاهى بر دانشجويان وطالبان علمى كه قابليت استفاده از آن كتاب را داشته باشند وقف، وگاه طلّاب شهر خاصى مدّ نظر بودهاند.
بر كتاب دوستان وعارفان به نسخ خطى، پوشيده نيست كه قبل از پيدايش صنعت چاپ ، اين امر خير از چه اهميتى بر خوردار بوده تا طلّاب ودانش جويان به آسانى به مصادرى كه احتياج دارند دسترسى پيدا كنند.
در هنگام فهرست نويسى نسخههاى خطى كتابخانههاى مختلف ايران ومراجعه به برخى از فهارس ، به بخشى از اين دست نسخههاى خطى برخورده ام كه از در آمد مكانى؛ استنساخ يا خريدارى شدهاند كه در مقاله حاضر به معرفى اين نسخهها ومكان وجود آنها وواقفان ومتوليان آن پرداخته تا ذكر جميلى باشد از تمامى آنان كه در اين راه قدم نهاده و تذكّرى باشد براي واقفان حال كه امروزه نيز ميتوان اقداماتى در اين راه انجام داد وبا تأسيس كتابخانه ، حمايت از چاپ كتابهاى علمى ، پشتيبانى از مؤسّسات علمى ، خريد كتابهاى چاپى و توزيع رايگان آن در مناطق محروم و در بين تشنگان علم ، ودهها راه ديگر و نام نيكو از خود به يادگار گذاشت .
در اين نوشتار درباره هر يك از موقوفات به طور جداگانه بحث وبررسى شده ووقفنامهها به ترتيب تاريخ قمرى تنظيم گرديده است . اين اختصار «مشتي است که نمونه خروار مي باشد»، والّا نسخههاى بسيارى در گوشه وكنار اين مملكت وجود دارند كه اين وقفنامهها بر آن ثبت شده واز اين راه وقف شده اند.

الف: حمام نقش جهان اصفهان
در وقفنامههاى موجود، اين حمام را واقع در اراضى نقش جهان (ميدان امام (ره)) واز موقوفات شاه سليمان صفوى معرفى نمودهاند، ولى آيا اين حمام از ساختمانهايى است كه به دستور او ساخته شده است ؟ يا همان حمام معروف شاه عباس كبير صفوى بوده است كه در حدود سال ۱۰۱۲ بناى آن به اتمام رسيده وبه سال ۱۰۱۳ توسط وى با تمام ميدان نقش جهان وچهار بازار وكاروانسرا وقف شده است ؟
مشهور اين است كه اين حمام به دستور شاه سليمان صفوى در ابتداى بازار واقع در ميدان امام (ره) اصفهان ودر نزديكى مدرسه ملا عبدالله تسترى ساخته شده است واز تاريخ به سلطنت رسيدن شاه سليمان در سال ۱۰۷۷ هـ ق وآغازين وقفنامهاى كه در اختيار است چنين بر ميآيد كه بين سالهاى ۱۰۷۷ ـ ۱۰۹۲هـ ق ساخته شده است .
شاه سليمان در آمد حاصله از اين حمام را وقف استنساخ وتكثير نسخههاى خطى نموده است ودر طى ساليان دراز براى اين موقوفه متوليانى در نظر گرفته كه عادتآ از عالمان طراز اول اصفهان به حساب ميآمدهاند.
طبق مدارك موجود، اولين متولى اين موقوفه ، مرحوم علامه ملا محمدباقر مجلسى (ره) است كه به سال ۱۰۹۸هـ ق از طرف شاه سليمان صفوى به مقام شيخ الاسلامى اصفهان رسيده است ، ولى از خلال مدارك چنين بر ميآيد كه علامه مجلسى(ره) قبل از رسيدن به اين مقام نيز عهده دار توليت اين موقوفه بوده است .
در اكثر وقفنامههاى موجود، علامه مجلسى(ره) خود را متولى وپس از خود توليت را با كسى دانسته كه وى او را به توليت موقوفات خود معين ميكند، ودر يك مورد ملا محمد تنكابنى (ظاهرآ محمد بن عبدالفتاح سراب تنكابنى ) را به مقام توليت برگزيده وپس از وى امور توليت را واگذار به تعيين او نموده است .
امّا نسخه هايى كه در زمان توليت علامه مجلسى(ره) از در آمد اين حمام وقف شده است به ترتيب تاريخى بدين قرارند :
۱ ـ نسخه شماره (۱۶) كتابخانه حاج آقا هادى نجفى در اصفهان ، كتاب «كشف المراد» تأليف علامه حلى حسن بن يوسف بن مطهر(ره)، كاتب آن نا مشخص ودر سده يازدهم كتابت شده است .
وقفنامه اين كتاب به سال ۱۰۹۳ به خطى غير خط علامه مجلسى(ره) كتابت شده است وفقط سه سطر پايانى به خط اوست ومهر بيضوى وى «محمدباقر العلوم » در پايين صفحه ديده
مي شود. بخشى از وقفنامه آسيب ديده ولى با استفاده از ديگر وقفنامهها متن آن چنين است :
هوالواقف على الضمائر
بسم الله الرحمن الرحيم
اَلْحَمْدُلِلّهِ وَسَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذينَ اصْطَفى.
أمّا بَعْدُ: فَهذاَ الْكِتابُ المُسْتَطاب مِمّا عَمِلَ وَصَنَعَ واسْتَنْسَخَ مِن نِماءِ الحَمّامِ الْواقِعِ في أراضى نَقْشِجَهان بِبَلْدَةِ أِصْفَهان مِنْ أوْقافِ السُّلْطانِ الأَعْظَمِ وَالْخاقانِ الْأَعْدَل الْأَكْرَمِ ، مُحْيي مَراسِم الشَّريعَةِ الغَرّاء، مُشَيِّدُ قَواعِدِ المِلَّةِ الْبَيْضاء، فَرْعُ الشَجَرَةِ الطَيِّبَةِ النَبَويَّة ، غُصْنِ الدَوْحَةِ العِليَّةِ العَلَويَّة ، مُمَهّدُ أَساسِ الدّين المُبين ، وَمُرَوّجُ آثار آبائِهِ الطّاهرينَ ، أَعْني السُّلطانِ بْنِ السّلطان ، وَالْخاقانِ بْنِ الْخاقان ، أَبَا الْمُظَفَّرِ سُلْطانْ سُلِيْمانِ الْموُسَويِّ الصَفَويّ بَهادُرْ خان شَدَّاللهُ أَطْنابَ دَوْلَتِهِ بِأَوْتادِ الخُلُود، وَزَيَّنَ سَريرَ سَلْطَنَتِهِ بِدُرَرَ العِزِّ وَالسّعوُد.
فَوَقفْتُهُ بِأمرِهِ الْأَعْلى علَى الشّيعَةِ الْإمامِيَّةَ الْاِثنى عَشَريةِ وَقْفآً بَتآً بَتَلاً لا يُباعُ وَلا يَشْتَرى وَلا يُوهَبُ وَلا يَحْبِسُ عَنْ مُسْتَحَقِّهِ ، وَجَعَلْتُ تَوْلِيَتَهُ وَالنَظَرَ فيه لِنَفْسي ، ثُمّ لِمَنْ عَيَّنْتُهُ لَتَوْلِيَةِ أَوْقافي ، ثُمَّ لِمَنْ عَيَّنَهُ هذا الْمُتَوَلّي وَهكَذا، ثُمَّ إلَى الْعالِمِ الْمُحَدِّثِ الصّالِحِ الْمُتَوَطِّنِ بِبَلْدَةِ أصْفَهان ، وَمَع التشاح إلى مَنْ أَخْرَجَتْه الْقُرْعَة مِنْهُمْ ( فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعدَ ما سَمِعَهُ فَإِنَّما اِثمُهُ عَلَى الَّذينَ يُبَدِّلُونَهُ )، وَكَتَب الدّاعي لِخُلُودِ الدَوْلَةِ القاهِرَةِ مُحَمَدباقِرِ بْنِ مُحَمَّدْتَقيِّ الْمَجْلِسِي في شَهْرِ رَجَبْ لِسَنَةِ ثَلاثُ وَتِسعينَ بَعْدَ الْأَلْف ، وَالْحَمدُ للهِ أَوَّلاً وَآخِرآً، وَصلَّى اللهُ عَلى مُحَمَّدٍ وَعِتْرَتِهِ الْأَكْرَمين .
۲ ـ نسخه «بحار الأنوار» علامه مجلسى(ره) موجود در كتابخانه أميرالمؤمنين عليه السلام در نجف اشرف (كتابخانه علامه امينى(ره) )، بخشى از كتاب الصلاة را دارا وكتابت سده يازدهم ميباشد.
متن اين وقفنامه كه به سال ۱۰۹۴ نگارش يافته چنين است :
بسم الله الرحمن الرحيم
اَلْحَمْدُللهِ وَسَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذينَ اصْطَفى .
أمّا بَعْدُ: فَهذاَ الْكِتابُ المُسْتَطاب مِمّا عَمِلَ وَصَنَعَ واسْتَنْسَخَ مِن نِماءِ الحَمّامِ الْواقِعِ في أراضى نَقْشِجَهان بِبَلْدَةِ أِصْفَهان مِنْ أوْقافِ السُّلْطانِ الأَعْظَمِ وَالْخاقانِ الْأَعْدَل الْأَكْرَمِ ، مَلَجَأِ الْأکاسِرة وَ مَلاذِ الْقَياصِرة، کَهْفِ طَوائِفِ الْأُمَمْ، مَولَي مُلُوکِ الْعَرَبِ وَ الْعَجَم، ناصِبِ راياتِ الْعَدْلِ وَ الْاِنْصاف، ماحي آثارِ الْجَوْرِ وَ الْاِعْتِساف، مُحْيي مَراسِم الشَّريعَةِ الغَرّاء، مُشَيِّدُ قَواعِدِ المِلَّةِ الْبَيْضاء، فَرْعُ الشَجَرَةِ الطَيِّبَةِ النَبَويَّة ، غُصْنِ الدَوْحَةِ العِليَّةِ العَلَويَّة ، مُمَهّدُ أَساسِ الدّين المُبين ، وَمُرَوّجُ آثار آبائِهِ الطّاهرينَ ، أَعْني السُّلطانِ بْنِ السّلطان ، وَالْخاقانِ بْنِ الْخاقان ، أَبَا الْمُظَفَّرِ سُلْطانْ سُلِيْمانِ الْموُسَويِّ الصَفَويّ بَهادُرْ خان شَدَّاللهُ أَطْنابَ دَوْلَتِهِ بِأَوْتادِ الخُلُود، وَزَيَّنَ سَريرَ سَلْطَنَتِهِ بِدُرَرَ العِزِّ وَالسّعوُد.
فَوَقفْتُهُ بِأمرِهِ الْأَعْلى علَى الشّيعَةِ الْإمامِيَّةَ الْاِثنى عَشَريةِ وَقْفآً بَتآً بَتَلاً لا يُباعُ وَلا يَشْتَرى وَلا يُوهَبُ وَلا يَحْبِسُ عَنْ مُسْتَحَقِّهِ ، وَجَعَلْتُ تَوْلِيَتَهُ وَالنَظَرَ فيه لِلْمَوْلي الْفاضِلِ الْكامِلِ الْمُحَقِقِ الْمُدَقِّقِ العَلّامة الوَرَع التَّقِيّ النَّقِيّ الزَّكِيِّ الرَّضِيِّ الْبَهِيِّ مَوْلانا مُحَمَّد اَلتُّنِكابُني أَدامَ اللهُ تَعالى بَرَكاتُ اِفاداتِهِ ، ثُمَّ لِمَنْ عَيَّنَهُ هذاَ الْمَولى الْجَليل ، ثَمَّ لِلْعالِمِ الصّالِحِ الْمُحَدِّثِ الْمُتَوَطِنِ في مَحْروسَةِ أِصْفهان ، وَمَع التشاح إلى مَنْ أَخْرَجَتْهُ الْقُرْعَةَ مِنْهُمْ ( فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعدَ ما سِمَعَهُ فَإِنَّما اِثمُهُ عَلى الَّذينَ يُبَدِّلُونَهُ ). وَكَتَب الدّاعي لِخُلوُدِ الدَوْلَةِ الْقاهِرَةِ مُحَمَّدباقر بْنِ محمدتَقيِّ الْمَجلِسي عَفي عَنْهُما فِي شَهْرِ ذِي الْحَجَّةِ سَنَةُ أَرْبَع وَتِسعين بَعْدَ الْأَلْفَ الْهِجْرِيَّة ، اَلْحَمْدُللِّهِ أَوَّلاً وَآخِرآً، وَصَلَّى اللهُ عَلى سَيِّد الْمُرسَلينَ مُحَمَّدٍ وَعِتْرَتِهِ الْأكْرَمين.
۳ ـ نسخه شماره (۹۵) كتابخانه الزهراء سلام الله عليها اصفهان ، كتاب «ذخيرة المعاد في شرح الارشاد» ملا محمدباقر بن محمدمؤمن محقق سبزوارى مشتمل بر كتاب الزكات ، كتابت سال ۱۰۸۸ هـ ق، وقفنامه كتاب به سال ۱۰۹۴هـ ق چنين است :
بسم الله الرحمن الرحيم
الحمدلله وسلام على عباده الذين اصطفى .
أمّا بعد: فهذا الكتاب المستطاب ممّا عمل وصنع واستنسخ من نماء الحمام الواقع في أراضي نقشجهان ببلدة أصفهان ، من أوقاف السلطان الأعظم والخاقان الأعدل الأكرم ، محيي مراسم الشريعة الغرّاء، مشيّد قواعد الملّة البيضاء، فرع الشجرة الطيبة النبوية ، غصن الدوحة العلية العلويّة ، ممهّد أساس الدين المبين ومروّج آثار آبائه الطاهرين ، أعني السلطان بن السلطان ، والخاقان بن الخاقان سلطان سليمان الموسوي الصفوي بهادر خان شدّالله أطناب دولته بأوتاد الخلود وزيّن سرير سلطنته بدرر العزّ والسعود.
فوقفته بأمره الأعلى على الشيعة الإمامية الإثنى عشرية وقفآ بتآ بتلا لا يباع ولا يشترى ولا يوهب ولا يحبس عن مستحقّه ، وعلى من أخذه أن لا يحبسه مع عدم حاجته إليه ، وأن يرده إلى المتولي أو من يقوم مقامه في كلّ ستّة أشهر مرّة ، ومع قضاء وطره يأخذ بإذن جديد.
وجعلت توليته والنظر فيه لنفسي ، ثمّ لمن عيّنته لتولية أوقافي ، ثمّ لمن عيّنه هذا المتولي وهكذا، ثمّ إلى العالم المحدّث الصالح المتوطن ببلدة أصفهان ، ومع التشاح إلى من أخرجته القرعة منهم ( فمن بدّله بعد ما سمعه فإنّما اثمه على الذين يبدلونه )، وكتب الداعي لخلود الدولة القاهرة محمدباقر بن محمدتقي المجلسي عفي عنهما في شهر رمضان المبارک لسنة أربع وتسعين بعد الألف ، والحمد لله أوّلا وآخرآ، وصلّى الله على سيّد المرسلين محمّد وعترته الأكرمين .
۴ ـ نسخه شماره (۱۷۸۶) دانشگاه تهران ، كتاب «نوادر الحكمة » از مؤلفى مجهول وكتابت سده يازدهم .
وقفنامه اين كتاب كه به سال ۱۰۹۵هـ ق نوشته شده همانند نسخه قبل ميباشد كه از ذكر آن خوددارى شد.
۵ ـ نسخه شماره (۵۲۳) كتابخانه مدرسه صدر بازار اصفهان ، بخشى از مثالب «بحار الأنوار» علامه مجلسى است كه در سده يازدهم كتابت شده است .
وقفنامه كتاب حاضر به سال ۱۱۰۰هـ ق نوشته شده ودقيقآ همانند متن وقفنامه شماره ۳ ميباشد.
۶ ـ نسخه شماره (۶۶۶۹) كتابخانه مجلس شوراى اسلامى تهران ، كتاب «الاحكام النبوية فى الصناعة الطبية » ابوالحسن على بن عبدالكريم طرخان حموى است كه به خط محمداشرف بن زين الدين به سال ۱۱۰۷هـ ق كتابت شده است .
وقفنامه اين كتاب به سال ۱۱۰۷هـ ق وپس از فوت شاه سليمان صفوى در سال ۱۱۰۵هـ ق كتابت شده است ، لذا در پارهاى از عبارتها تفاوتهايى با ديگر وقفنامههاى مذكور دارد، متن اين وقفنامه چنين است :
بسم الله الرحمن الرحيم
الحمدلله وسلام على عباده الذين اصطفى .
أمّا بعد: فهذا الكتاب المستطاب ممّا عمل وصنع واستنسخ من نماء الحمام الواقع في أراضي نقشجهان ببلدة أصفهان من أوقاف السلطان المشكور المبرور والمحبور الواصل إلى رحمة الله الغفور، ناصب رايات العدل في زمانه ومروّج الدين المبين في عهده وأوانه ، الخاقان الغريق في بحار الرحمة والغفران ، السلطان سليمان رفعه الله إلى أعلى غرف الجنان في روح وريحان .
فوقفته بأمره الأعلى حسب ما رسمه في الوقفية الشرعية وشرطه في الحجة الملية ، على الشيعة الإمامية الاثنى عشرية وقفآ بتآ بتلا لا يباع ولا يشترى ولا يوهب ولا يحبس عن مستحقّه ، وعلى من أخذه أن لا يحبسه مع عدم حاجته إليه أن يرده إلى المتولي أو من يقوم مقامه في كلّ ستة أشهر مرّة ، ومع عدم قضاء وطره يأخذه بإذن جديد.
وجعلت توليته والنظر فيه لنفسي ، ثمّ لمن عيّنته لتولية أوقافي ، ثمّ لمن عيّنه هذا المتولي وهكذا، ثمّ إلى العالم المحدّث الصالح المتوطن في بلدة أصفهان ، ومع التشاح إلى من أخرجته القرعة منهم ( فمن بدّله بعد ما سمعه فإنّما اثمه على الذين يبدلونه )، وكتب الداعي لخلود الدولة القاهرة محمدباقر بن محمدتقي المجلسي عفي عنهما في شهر جمادى الأولى سنة سبع ومائة بعد الألف ، والحمد لله أوّلا وآخرآ، وصلّى الله على سيّد المرسلين محمد وعترته الأكرمين .
۷ ـ نسخه شماره (۶۸۹) كتابخانه مدرسه صدر بازار اصفهان ، مشتمل بر جلد هشتم «بحار الأنوار» علامه مجلسى است كه در سده دوازدهم كتابت شده است .
متن اين وقفنامه به سال ۱۱۰۸هـ ق تنظيم شده ومتن آن همانند وقفنامه شماره قبل است كه گذشت.
لازم به تذكر است كه پس از فوت علامه مجلسى به سال ۱۱۱۰هـ ق ظاهرآ توليت اين موقوفه به آقا جمال الدين محمد بن حسين خوانسارى رسيده است وبنابر اولين مدركى كه من در اختيار دارم به سال ۱۱۱۳هـ ق وقفنامهاى از وى موجود است كه به توضيح آن ميپردازيم ، اما بين سالهاى ۱۱۱۰ تا ۱۱۱۳هـ ق معلوم نيست كس ديگرى متولى اين موقوفه بوده است يا خير؟
۸ ـ نسخه شماره (۱۱۸۸۲) كتابخانه آيت الله مرعشى نجفى(ره) در قم ، مشتمل بر كتاب الصلاة «حاشية الروضة البهية » آقا جمال خوانسارى(ره)، كتابت اواخر سده يازدهم يا اوائل سده دوازدهم .
اين نسخه به سال ۱۱۱۳هـ ق وقف شده است ومتن وقفنامه آن چنين است :
بسم الله الرحمن الرحيم
الحمدلله الواقف الذي أنزل على عبده الكتاب ، عليه وآله صلواته وتحياته الباقية مرّ الدهور والأحقاب .
فهذا الكتاب المستطاب من جملة الكتب والنسخ التي استكتبت واستنسخت من نماء الحمام الموقوف على هذه الجهة المطلوبة والغاية المطلوبة الواقع في أراضي نقشجهان بدار السلطنة أصفهان حماها الله تعالى عن خبائث حوادث الأيام ـ ما اُزيلت الأحداث والأخباث بماء الحمام ـ من الأوقاف السليمانية لازال أعليحضرة واقفها غريقآ في بحار الرحمة الربانية .
لقد وقفته على حسب الأمر الأعلى على الشيعة الإماميه الأثنى عشرية وقفا بتلا بتآ لا يباع ولا يشترى ولا يوهب ولا يحبس عن مستحقّه ، وجعلت توليته والنظر فيه لنفسي ، ثمّ لأكبر أولادي الذكور، ثمّ لأكبر أولادهم الذكور ما تعاقبوا وتناسلوا، ومع انقراضهم فلأكبر الذكور من أولادي الإناث ، ومع فقدهم للعالم المحدّث الإمامي المتوطن في دارالسلطنة المزبورة ، ومع التشاح لمن أخرجته القرعة الشرعية منهم ( فمن بدّله بعد ما سمعه فإنّما اثمه على الذين يبدلونه )، وأنا الداعي لدوام الدولة القاهرة جمال الدين محمد الخوانساري ـ عفى الله عنه ـ وكان ذلک في شهر رمضان المبارک من شهور سنة مائة وثلاثة عشر بعد الألف من الهجرة المقدسة النبوية على الصادع بها اُلوف الصلاة والسلام والتحية .
۹ ـ نسخه شماره (۹۲۵) كتابخانه مدرسه صدر بازار اصفهان ، مشتمل بر جلد اول «مشارق الشموس في شرح الدروس » آقا حسين خوانسارى(ره) است كه در سده دوازدهم كتابت شده است .
متن اين وقفنامه كه به سال ۱۱۱۷هـ ق تنظيم شده همانند نسخه قبل ميباشد كه در چند مورد
جزئى با آن تفاوت دارد كه در تصوير ديده ميشود.
پس از وفات آقا جمال خوانسارى به سال ۱۱۲۵هـ ق (و به قول اصح در سال ۱۱۲۳هـ ق) توليت اين موقوفه به خاندان خاتون آبادى اصفهان رسيده است واولين وقفنامه آن مربوط به محمدباقر بن اسماعيل خاتون آبادى است .
۱۰ ـ نسخه شماره (۶۹۸) كتابخانه مدرسه صدر بازار اصفهان ، مشتمل بر كتاب الطهارة تا پايان كتاب المضاربه «مسالک الافهام الى تنقيح شرائع الاسلام » شهيد دوم است كه در سده يازدهم كتابت شده است .
وقفنامه اين كتاب به تاريخ ۱۱۲۶هـ ق ومتن آن چنين است :
بسم الله الرحمن الرحيم
الحمدلله الواقف الذي أنزل على عبده الكتاب ، عليه وآله صلواته وتحياته الباقية مرّ الدهور والأحقاب .
وبعد: فهذا الكتاب المستطاب من جملة الكتب والنسخ التي استكتبت واستنسخت من نماء الحمام الموقوف على هذه الجهة المطلوبة والغاية المكتوبة ، الواقع في أراضي نقشجهان بدار السلطنة أصفهان ـ حماها الله تعالى عن خبائث حوادث الأيام ما اُزيلت الأحداث والأخباث بماء الحمام ـ من الأوقاف السليمانية لا زال أعليحضرة واقفها غريقآ في بحار الرحمة الربانية .
ولقد وقفته على حسب الأمر الأعلى على الشيعة الإمامية الإثنى عشرية وقفآ بتآ بتلا لا يباع ولا يشترى ولا يوهب ولا يحبس من مستحقه ، وجعلت توليته والنظر فيه لنفسي ثمّ لأكبر أولادي الذكور، ثمّ لأكبر أولادهم الذكور ما تعاقبوا وتناسلوا، ومع انقراضهم فلأكبر الذكور من أولادي الاناث ، ومع فقدهم للعالم المحدّث الإمامي المتوطن في دارالسلطنة المزبورة ، ومع التشاح لمن أخرجته القرعة الشرعية بينهم ( فمن بدّله بعد ما سمعه فإنّما اثمه على الذين
يبدلونه )، وأنا الداعي لدوام الدولة القاهرة محمدباقر بن إسماعيل الحسيني الخاتون آبادي عفا الله عنهما، وكان ذلک في شهر ذي الحجة الحرام من شهور سنة ست وعشرين ومائة بعد الألف من الهجرة المقدسة النبوية على الصادع بها اُلوف الصلاة والسلام والتحية . سجع مهر بيضوى «محمدباقر الحسيني ».
۱۱ ـ نسخه شماره (۴۴۱) كتابخانه مدرسه صدر بازار اصفهان ، مشتمل بر بخش عقود كتاب «مسالک الافهام » شهيد ثانى ، به خط عبدالله كتابت سال ۱۱۲۴هـ ق.
وقفنامه اين كتاب نيز به سال ۱۱۲۶هـ ق كتابت شده است وعبارات آن همانند نسخه شماره ۱۰ ميباشد.
ظاهرآ اين موقوفه از اواخر دوران صفويه تا زمان قاجاريه در اختيار خاندان خاتون آبادى بوده است وآخرين وقفنامه که در اختيار مي باشد با توليت محمدحسين بن عبدالباقى خاتون آبادى است .
۱۲ ـ نسخه شماره (۷۰۷) كتابخانه مدرسه صدر بازار اصفهان ، مشتمل بر كتاب النذور تا پايان كتاب الدين از «شرح مفاتيح الشرايع » آقا محمدهادى بن مرتضى كاشانى ، به خط محمدرضا بن محمدعلى مشهور به آقاجانى در شوال ۱۲۲۳هـ ق.
متن وقفنامه آن كه به سال ۱۲۲۳هـ ق تنظيم شده چنين است :
هوالواقف على الضمائر
بسم الله الرحمن الرحيم وبه نستعين
الحمدلله الواقف على أسرار العباد، والصلاة والسلام على محمد وآله الأمجاد.
وبعد: فهذا المجلد الثالث المسمّى بمفاتيح المطاعم والمشارب ممّا استنسخ من نماء حمام الواقع في أراضي ميدان نقشجهان ببلدة أصفهان من أوقاف السلطان المبرور المحبور الواصل إلى
رحمة ربّه الغفور السلطان سليمان رفعه الله أعلى غرف الجنان .
فوقفته من حيث رسمه الوقفية الشرعية وشرطه في الحجة المثبتة على الشيعة الاثنى عشرية كثرهم الله من بين البرية وقفآ جامعآ بشرائط اللزوم والأركان مانعآ من البيع والصلح والهبة والرهان ، وعلى المتولي أن لا يحبس عن مستحقّه ، وعلى من أخذه أن لا يحبس عنده مع عدم حاجته إليه ، وأن يردّه إلى المتولّي أو من يقوم مقامه في كلّ ستّة أشهر مرّة ومع عدم قضاء يأخذه بإذن جديد.
وجعلت تولية الأخذ والاعطاء للولد الأعز محمدحسن أحسن الله حاله وجعل حاله مستقبل خير من ما مضى وفقه الله تعالى وأذهب الله عنه الألم والمحن بحق الخالق ذو المنن ، ثمّ من أولاده الذكور، ثمّ الذكور من الاناث على النهج ، ثمّ الذكور من أولاد الاخوان ، ثمّ الأخوات على الترتيب المذكور مع تقدّم الأعلى على الأسفل في جميع المراتب ، ثمّ العالم المحدّث الإمامي المتوطن في بلدة أصفهان ، ومع التشاح لمن أخرجته القرعة الشرعية .
وكتب الفقير عفوالله الغني محمدحسين بن عبدالباقي الحسيني اُوتيا كتابهما باليمين يوم الدين وواقفآ مواقف الآمنين ، وكان ذلک في شهر ذي الحجة الحرام من شهور سنة ۱۲۲۳هـ ق.
عين همين وقفنامه در آغاز جزء دوم كتاب به سال ۱۲۲۵هـ ق تكرار شده است.

ب: موقوفات بهرام بيك
يكى از شخصيتهائى كه در سده سيزدهم هـ ق به اين كار خير پرداخته «بهرام بيك » نامى است كه در اصفهان ميزيسته ، ولى از نام وى در كتابهاى تاريخى وتراجم مربوط به اصفهان اثرى يافت نشد، ولكن طبق اسناد موجود قبل از سال ۱۲۸۰هـ ق وفات يافته است ودو مزرعه به نام موران وطهرانچى (طيرانچى ) را جهت خريد كتاب وقف نموده است .
برخى از وقفنامههاى وى به ترتيب تاريخى چنين اند :
۱ ـ نسخه شماره (۷۳۰) كتابخانه مدرسه صدر بازار اصفهان ، كتاب «ارشاد الاذهان » علاّمه حلى(ره)، كتابت سده دوازدهم ، متن وقفنامه چنين است :
اين كتاب ارشاد از جمله كتبى است كه به فرموده سركار حجة الاسلام روحى وارواح العالمين فداه از وجه منافع ملك وقفى مرحوم بهرام بيك از مزرعتين موران وطهرانچى حقير در اين سال ابتياع كردهام فى شهر ربيع المولود سنه ۱۲۸۰هـ ق، وبايد در هر سال ماه مبارك رمضان به نظر برسانند.
سجع مهر: «عبده الراجى اسدالله بن محمدباقر الموسوى »، «محمد حسن بن مرتضى الموسوى »، «عبده محمدحسن الموسوى ».
۲ ـ نسخه شماره (۹۷۲) كتابخانه دانشگاه اصفهان ، برگهايى از چاپ سنگى «شرح فوائد ضيائيه » جامى در پايان كتاب «الروضة البهية فى شرح اللمعة الدمشقية » شهيد دوم ، كتابت ۱۲۳۳هـ ق افزوده شده است وبر روى آن وقفنامه ثبت شده است ، متن وقفنامه آن چنين است :
وقف شده اين مجلد كتاب شرح جامى بر كافه طلبه علوم دينيه از ساكنين دارالسلطنه اصفهان از نماء موران وطيرانچى از موقوفات مرحوم بهرام بيک غفرله ، وشرط شد در هر سال ماه مبارك رمضان به نظر برسانند فى شهر شوال سنة ۱۲۸۳هـ ق، سجع مهر: «عبده الراجى اسدالله بن محمد باقر الموسوى ».
۳ ـ نسخه شماره (۴۱) كتابخانه حاج آقا هادى نجفى اصفهان ، كتاب «محضر الشهود» حاجى بابا قزوينى ، به خط سيّد حسن بن عبدالمجيد حسينى اصفهانى مشهور به سادات قاضى عسكر، كتابت ۱۳ ربيع الآخر ۱۲۶۸هـ ق، متن وقفنامه چنين است :
بسم الله تعالى ، وقف شد اين مجلد كتاب محضر الشهود رد بر يهود بر كسانى كه قابل انتفاع از آن بوده باشند، بر حسب وصيت مرحوم بهرام بيک غفرله از نماء مزرعتين موران وطيرانچى ، وشرط شد هر ساله در شهر رمضان المبارك به نظر برسانند، فى شهر رمضان المبارك سنة ۱۲۹۵هـ ق. سجع مهر: «عبده محمدجعفر بن محمدباقر الموسوى ».
۴ ـ نسخه شماره (۳۲) كتابخانه حاج آقا هادى اصفهانى ، كتاب «الانجيل » كتابت سده يازدهم هـ ق، متن وقفنامه چنين است :
بسم الله، وقف شد اين مجلد كتاب انجيل بر كسانى كه طالب انتفاع از آن بوده باشند از ساكنين دارالسلطنه اصفهان ، بر حسب وصيت مرحوم بهرام بيك غفرله از نماء ومنافع مزرعتين موران وطهرانچى ، وشرط شد هر ساله در شهر رمضان المبارك به نظر برسانند فى ۱۵ شهر شعبان المعظم ۱۲۹۶هـ ق. سجع مهر: «عبده الراجى محمدجعفر بن محمدباقر الموسوى ».
۵ ـ نسخه شماره (۲۴) كتابخانه حاج آقا هادى نجفى اصفهانى ، كتاب «ايناس سلطان المؤمنين » سيّد محمد بن على بن حيدر موسوى عاملى مكى ، كتابت سده دوازدهم هـ ق ونزديك عصر مؤلف ، وقفنامه كتاب چنين است :
بسم الله تعالى ، وقف شد اين مجلد كتاب ايناس بر طلبه علوم دينيه از ساكنين دارالسلطنه اصفهان بر حسب وصيت مرحوم بهرام بيک از نماء مزرعتين موران وطيرانچى ، وشرط شد هر ساله در شهر رمضان المبارك به نظر برسانند، فى ۷ شهر رجب المرجب سنة ۱۲۹۶هـ ق .
۶ ـ نسخه شماره (۹۷۰) كتابخانه مدرسه صدر بازار اصفهان ، جلد دوم كتاب «مسالك الافهام » شهيد دوم ، به خط عبدالله بن حسن بن على بن محفوظ حسينى مشهور به جبيلى وبنوتمام از نسل محمد بن اسماعيل بن صادق عليه السلام ، كتابت ۹۶۵ و۹۷۵، متن وقفنامه چنين است :
هوالواقف على الضمائر، وقف شد اين مجلد ثانى كتاب مسالك بر طلبه علوم دينيه از سكنه دارالسلطنه اصفهان بر حسب وصيت مرحوم بهرام بيک غفرله از منافع دو مزرعه موران وطهرانچى ، وشرط ]شد[ هر ساله در شهر رمضان المبارك به نظر برسانند، فى شهر ذى الحجة الحرام سنة ۱۲۹۷هـ ق .
در بالاى همين برگ اين يادداشت نيز آمده است :
اين از جمله كتبى است كه از جناب آخوند ملا على ميرزا خريد شده به جهت وقف از نماء موران وطهرانچى فى شهر جمادى الثانيه سنة ۱۲۹۷ هـ ق.
۷ ـ نسخه شماره (۹۴۴) كتابخانه مدرسه صدر بازار اصفهان ، كتاب «شرح مفاتيح الشرائع » آقا محمدهادى بن مرتضى كاشانى ، به خط محمد رضى به سال ۱۲۲۹هـ ق، متن وقفنامه چنين است :
هوالواقف ، وقف شد اين مجلد اول شرح آقا هادى بر مفاتيح فيض رحمة الله عليه بر حسب وصيت مرحوم بهرام بيک از نماء مزرعتين موران وطهرانچى ، وشرط شد هر ساله در شهر رمضان به نظر متولى برسانند، وبر كافه طلاب علوم دينيه از ساكنين دارالسلطنه اصفهان وقف شد فى شهر محرم سنة ۱۳۰۳هـ ق .
۸ ـ نسخه شماره (۱۱۹) كتابخانه حاج آقا هادى نجفى اصفهانى ، كتابى در پزشكى كتابت سده سيزدهم هـ ق، وقفنامه آن چنين است :
بر حسب وصيت مرحوم بهرام بيک از نماء مزرعتين موران وطهرانچى وقف شد بر طلاب علوم دينيه اصفهان ، وشرط شد در شهر رمضان به نظر برسانند فى ۱۰ شعبان سنة ۱۳۰۵هـ ق، سجع مهر: «عبده محمدجعفر بن محمدباقر الموسوى » .
۹ ـ نسخه شماره (۲۰۵) كتابخانه حاج آقا هادى نجفى اصفهانى ، كتاب «فهرس تهذيب الأحكام » به خط سيّد محمد بن مير حمزه حسنى خراسانى ، كتابت شعبان ۱۲۵۴هـ ق، متن وقفنامه آن چنين است :
بر حسب وصيت مرحوم بهرام بيک طاب ثراه از نماء مزرعتين وقف شد بر كافه طلاب علوم دينيه اصفهان ، وشرط شد همه ساله در شهر رمضان به نظر برسانند، فى شهر رمضان سنة ۱۳۱۳هـ ق. سجع مهر: «عبده الراجى محمدجعفر بن محمدباقر الموسوى » .
۱۰ ـ نسخه شماره (۲۰۹) كتابخانه ابن مسكويه (فرهنگ وهنر) اصفهان ، كتاب «شرح الكافى » حويزى ، متن وقفنامه چنين است :
بر حسب وصيت مرحوم مبرور بهرام بيك از نماء مزرعتين موران وطهرانچى وقف شد بر كافه طلاب علوم دينيه ، وشرط شد هر ساله در شهر رمضان به نظر متولى برسانند واذن مجدد حاصل نمايند، وجرت الصيغة ، تحريرآ في شهر رمضان سنة ۱۳۱۳هـ ق.

ج: موقوفات حاج محمد بن على محمودآبادى
حاج محمد بن على محمودآبادى يزدى در سده سيزدهم بخشى از در آمد آب واملاك موقوفه خود در روستاى محمودآباد يزد را جهت استنساخ وخريد كتاب اختصاص داده است . نسخه هاى زير از موقوفات وى به دست آمد :
۱ ـ نسخه شماره (۴۳۴) كتابخانه سريزدى يزد، كتاب «كفاية المقتصد» محقق سبزوارى ، كتابت چهارم رجب ۱۱۳۷هـ ق، متن وقفنامه چنين است :
بسم الله الواقف الموفق
وقف مؤبّد وحبس مخلّد صحيح معتبر شرعى نمودم اقل العلماء والسادات والحاج محمدحسين بن المرحوم الحاج مير عبدالرحيم يزدى محمودآبادى اين مجلد كتاب مستطاب كفايه را مع چند مجلد كتب مفصله ديگر در احاديث وفقه استدلالى بر طلاب علوم دينيه وفقهاء اثنا عشريه قربة إلى الله تعالى وطلبآ لمرضاته از بابت مال الاجاره موقوفات مرحمت وغفران مآب حاج محمد بن المرحوم حاج على من القرية ، مقرّر آنكه طلاب زياده از قدر احتياج در نزد خود نگاه ندارند وقبض بسپارند وهر شش ماه كامل به نظر متولى يا نائب خاص او برسانند واحتياج واقف مقدم است بر غير، وتوليت آن مادام الحياة به نفس خود مفوض نمودم وبعد به اولاد نسلا بعد نسل وبطنآ بعد بطن ، وصيغه شرعيه جارى نمودم وبه تصرّف وقف دادم ( فمن بدّله بعد ما سمعه فإنّما اثمه على الذين يبدلونه )، تحريرآ فى شهر جمادى الثانية سنة ۱۲۴۸هـ ق .
۲ ـ نسخه شماره (۴۲۷) كتابخانه سريزدى يزد، كتاب «كفاية المقتصد» محقق سبزوارى ، كتابت محرم ۱۱۳۳هـ ق، متن وقفنامه كتاب چنين است :
بسم الله الواقف تعالى
وقف مؤبّد وحبس مخلّد صحيح شرعى نمودم اقل العلماء والسادات والحاج محمدحسين بن المرحوم الحاج مير عبدالرحيم اليزدى المحمودآبادى از بابت مال الاجاره موقوفات مرحوم مغفور حاج محمد بن المرحوم حاج على محمودآبادى قربة إلى الله تعالى وطلبآ لمرضاته اين مجلد كتاب مستطاب كفايه سبزوارى را مع چند مجلد كتب مفصله ديگر را بر طلاب علوم دينيه وفقهاء اثنا عشريه كه از آنها منتفع شوند وواقف ومتولى را به دعاء خير ياد وشاد فرمايند، مقرّر آنكه احتياج واقف مقدم بوده باشد بر غير، وهر كس بگيرد قبض بسپارد وهر شش ماه به نظر متولى يا نائب خاص او برسانند وزياده از قدر احتياج نزد خود نگاه ندارند. وتوليت آن را مفوض نمودم به نفس خود مادام العمر وبعد به اولاد نسلا بعد نسل وبطنآ بعد بطن ، وصيغه شرعيه جارى نمودم وبه تصرف وقف دادم ( فمن بدّله بعد ما سمعه فإنّما اثمه على الذين يبدلونه ) تحريرآ فى شهر جمادى الثانية سنة ۱۲۴۸هـ ق.
۳ ـ نسخه شماره (۳۲۰) كتابخانه سريزدى يزد، كتاب «مسالك الافهام » شهيد دوم ، به خط محسن بن جمعه بن على زبيدى نجفى ، كتابت سال ۱۰۰۳ و۱۰۰۴هـ ق در نجف اشرف ، متن وقفنامه كتاب چنين است :
بسم الله خير الأسماء
وقف مؤبد وحبس مخلّد نمودم اقل السادات محمدحسين يزدى محمودآبادى قربة الى الله اين مجلد را با چند مجلد ديگر بر طلبه علوم دينيه از بابت منافع مياه واملاك موقوفه مرحمت شان حاجى محمد ولد مرحوم حاج على من القرية ، وتوليت كتب موقوفه مفوض است به كمترين وبعد به اولاد حقير نسلا بعد نسل ، واگر به غير داده شود قبض بسپارند وزياد از احتياج نزد خود نگاه ندارند ورأس هر شش ماه به نظر متولى برسانند، وصيغه وقف جارى گرديد وبه تصرف وقف داده شد ( فمن بدّله بعد ما سمعه فإنّما اثمه على الذين يبدلونه ) حرّر فى ۹ شهر جمادى الاولى سنة ۱۲۵۱هـ ق .
۴ ـ نسخه شماره (۳۰۷) كتابخانه سريزدى يزد، كتاب «مسالك الافهام » شهيد دوم ، كتابت سال ۱۲۶۲هـ ق، وقفنامه كتاب چنين است :
بسم الله تعالى شأنه العزيز
وقف مؤبّد وحبس مخلّد نمودم اقل السادات محمدحسين يزدى محمودآبادى قربة الى الله اين مجلّد كتاب را با چند مجلد ديگر از كتب فقه استدلالى واحاديث بر طلبه علوم دينيه ، وتوليت آن مفوض است به خود واقف وبعد به اولاد او نسلا بعد نسل ، واحتياج متولى مقدم است بر غير، واگر به غير داده شود قبض بسپارند ورأس هر شش ماه به نظر متولى برسانند وزياده از احتياج نزد خود نگاه ندارند، ووقف بودن كتب مزبوره از بابت منافع مياه واملاك موقوفه مرحمت شان حاج محمد ولد مرحوم حاج على من القرية ميباشد، وجرى الصيغة على النحو المزبور ووقع الاقباض ( فمن بدّله بعد ما سمعه فإنّما اثمه على الذين يبدلونه ) وحرّر فى ۹ شهر جمادى الاولى سنة ۱۲۵۱هـ ق. سجع مهر: «الواثق بالله الغنى محمدحسين الحسينى » (ش ۲۷).
۵ ـ نسخه شماره (۵۵۶) كتابخانه سريزدى يزد، كتاب «الاستبصار» شيخ طوسى ، كتابت اسماعيل بن قطب الدين بسطامى ، به سال ۱۱۰۱ در مشهد رضوى ، متن وقفنامه كتاب چنين است :
بسم الله الواقف على السرائر
وقف مؤبّد وحبس مخلّد صحيح شرعى نمودم اقل السادات والحاج محمدحسين بن المرحوم المبرور المغفور الحاج مير عبدالرحيم محمودآبادى از بابت منافع مياه واملاك موقوفه معلومه مفصله در وقف نامچه عليحده كه واقف آن مرحمت وغفران پناه رضوان آرامگاه خير الحاج حاجى محمد خلف مرحوم حاجى على من القرية است قربة إلى الله وطلبآ لمرضاته اين مجلد كتاب را با چند مجلد ديگر از كتب احاديث وكتب استدلالى فقهى بر طلاب علوم دينيه وفقهاى اثنا عشريه ، وتوليت آن مفوض است به خود واقف وبعد با اولاد واقف نسلا بعد نسل وعقبآ بعد عقب إلى أن يرث الله الأرض ومنّ عليها، واحتياج واقف مقدم است بر غير وچنانچه به غير داده شود قبض از او بگيرند وزياده از شش ماه در نزد خود نگاه ندارند ودر رأس هر شش ماه به نظر متولى برسانند، ومصرف وقف داده شد بعد از اجراى صيغه بشرط أن لا يبدل ولا يغير ( فمن بدّله بعد ما سمعه فإنّما اثمه على الذين يبدلونه ) تحريرآ فى شهر رمضان المبارك سنه ۱۲۶۲هـ ق.

د: موقوفات حاج رمضان كرمانى
حاج رمضان كرمانى ظاهرآ در يزد ونواحى آن ميزيسته وبخشى از املاك خود را جهت خريد كتاب وقف نموده است ، دو وقفنامه از وى به دست آمد بدين عناوين :
۱ ـ نسخه شماره (۳۰۵) كتابخانه سريزدى يزد، كتاب «شرح المختصر النافع الصغير» سيد على طباطبائى ، به خط سيّد اسماعيل بن مير هادى بيرجندى قائنى ، كتابت سال ۱۲۰۴هـ ق، متن وقفنامه چنين است :
بسم الله الرحمن الرحيم
از ربع منافع رقبات موقوفه ثلثى مرحمت شان فردوس مكان خير الحاج والعمار عمدة التجار حاج رمضان كرمانى خريده شده به ثمن مبلغ دوازده تومان نقد رايج خزانه عامره از قرار ريال سلطانى عددى ۲۸ نخود فى يكهزار دينار، حرر فى ۲۲ شهر جمادى الثانيه ۱۲۶۹هـ ق. سجع مهر: «العبد القاصر محمدباقر».
۲ ـ نسخه شماره (۸۶۵) كتابخانه سريزدى يزد، كتابت «تهذيب الاحكام » كتابت سده يازدهم هـ ق، متن وقفنامه چنين است :
دو جلد اول تهذيب شيخ طوسى أعلى الله مقامه خريده شد از ربع منافع رقبات ثلثى موقوفه مرحمت شان كهف الحاج حاج رمضان كرمانى .. عدد.. ۲۸ نخود فى ...

هـ: موقوفه ميرزا محمد طبسى
ميرزا محمد مشهور به طبسى در آمد اجاره دكان شورمالى خود در روستاى سريزد را وقف خريد كتاب نموده است ، نسخهاى از اين وقفنامه به دست آمد بدين عنوان :
نسخه شماره (۳۷۸) كتابخانه سريزدى يزد، كتاب «حيات القلوب » علامه مجلسى ، كتابت سده سيزدهم ، متن وقفنامه چنين است :
وقف مؤبّد وحبس مخلّد گرديد اين مجلد دوم از كتاب «حيوة القلوب » از بابت مال الاجاره حانوت شورمالى در قريه سريزد كه مرحمت شان خير الحاج حاجى الحرمين الشريفين حاجى ميرزا محمد شهير بطبسى حبس نمودهاند الى مدت معينى منافع آن را قرآن وكتاب ابتياع نموده وقف بر اولاد آن مرحمت شان نمايند بر اولاد آن مرحمت شان كه تلاوت وقرائت ومطالعه نمايند وثواب آن را به روح واقف ووالدين واخوان واقف ... نمايند، ونزد هر يك از اولاد كه باشد چنانچه محتاج به مرمت وصحافى باشد مرمت وصحافى را بر انتفاع مقدم دارند، وقفآ صحيحآ شرعيآ وكان ذلك فى شهر رمضان المبارك سنة ۱۲۷۳هـ ق .
در پايان تذكر اين نكته بايسته است كه در فهارس نسخههاى خطى بعضآ به برخى از وقفنامههاى مذكور اشاره شده است ولى چون تصويرى از وقفنامه در دسترس نبود از ذكر آن خوددارى شد. اين بحث گسترش وجستجوى فراوان ميطلبد وبدين اندازه بسنده شد، والله الموفق وهو خير معين .
منبع:فصلنامه وقف ميراث جاويدان ش ۷۴
برچسب ها  

نظرات کاربران پیرامون این مطلب

انصراف از پاسخ به کاربر